દરેક વિદ્યાર્થીએ કદાચ આ અનુભવ કર્યો હશે... બે મિત્રો સાથે સરકારી નોકરીની તૈયારી શરૂ કરે છે. એક દિવસના 8–10 કલાક ભણે છે. એક જ ચોપડી વારંવાર વાંચે છે. બીજો કદાચ 5–6 કલાક જ ભણે છે. પણ દરેક ટોપિક પછી પોતાને પ્રશ્ન પૂછે છે, નિયમિત પ્રેક્ટિસ કરે છે અને જૂનું ફરી યાદ કરે છે. ત્રણ મહિના પછી જ્યારે ટેસ્ટ આવે છે, ત્યારે પહેલો વિદ્યાર્થી કહે છે... "આ તો મેં વાંચ્યું હતું... પણ જવાબ યાદ નથી આવતો!" જ્યારે બીજા વિદ્યાર્થીને મોટાભાગના જવાબ યાદ હોય છે. ફરક મહેનતમાં નહોતો... ફરક ભણવાની રીતમાં હતો. શું માત્ર વારંવાર વાંચવાથી યાદ રહે છે? આપણે ઘણાં વખત એવું માનીએ છીએ કે એક જ ટોપિકને ચાર-પાંચ વખત વાંચી લઈએ એટલે બધું યાદ રહી જશે. પરંતુ શીખવાની પ્રક્રિયા પર થયેલા વર્ષોના સંશોધનો કંઈક અલગ જ કહે છે. વિખ્યાત પુસ્તક Make It Stick અને Retrieval Practice પર થયેલા સંશોધનો દર્શાવે છે કે માત્ર વાંચવા કરતાં જાતે જવાબ યાદ કરવાનો પ્રયત્ન લાંબા સમય સુધી શીખેલું યાદ રાખવામાં વધુ અસરકારક છે. એટલે પ્રશ્ન એ નથી કે તમે કેટલું વાંચો છો... પ્રશ્ન એ છે કે તમે મગજને કેટલું કામ કરાવો છો. ૧. વાંચ્યા પછી ચોપડી બંધ કરો આ...